ENDOKRIN TIZIMI PATOLOGIYALARIDA MARKAZIY ASAB TIZIMIDAGI O‘ZGARISHLAR VA PATOLOGIK JARAYONLARNING ILMIY-NAZARIY TAHLILI
Keywords:
endokrin tizim, markaziy asab tizimi, neyroendokrinologiya, gipotiroidizm, gipertireoz, qandli diabet, neyropatiya, gormonal disbalans, neyroinflammasiya.Abstract
Endokrin tizim organizmning barcha fiziologik jarayonlarini boshqaruvchi murakkab neyrogumoral mexanizmlar yig‘indisidan iborat bo‘lib, uning patologik o‘zgarishlari markaziy asab tizimi faoliyatiga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda olib borilgan klinik, neyrofiziologik va molekulyar-biologik tadqiqotlar gipotalamo-gipofizar tizim, qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari hamda oshqozon osti bezidagi gormonal disbalanslar miya hujayralarining metabolizmi, neyronlararo impuls o‘tkazilishi, sinaptik plastiklik va neyrotransmitterlar almashinuviga sezilarli ta’sir qilishini ko‘rsatmoqda. Mazkur maqolada endokrin tizim patologiyalarida kuzatiladigan markaziy asab tizimi o‘zgarishlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot davomida gipotiroidizm, gipertireoz, qandli diabet, giperkortitsizm, gipokortitsizm hamda gipofiz patologiyalarining neyropsixiatrik va nevrologik oqibatlari zamonaviy ilmiy manbalar asosida o‘rganildi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarning 60–70 foizida periferik va markaziy neyropatiyalar kuzatiladi, gipotiroidizmli bemorlarning 40 foizdan ortig‘ida esa kognitiv pasayish va depressiv sindrom rivojlanadi. Tadqiqotlarda gormonal yetishmovchilik yoki gipersekretsiya natijasida neyroinflammasiya, oksidlovchi stress, qon-miya to‘sig‘i o‘zgarishlari va neyrodegenerativ jarayonlar kuchayishi aniqlangan. Shuningdek, endokrin kasalliklarning markaziy asab tizimida emotsional beqarorlik, uyqu buzilishi, xotira pasayishi va vegetativ disfunksiyalarni yuzaga keltirishi ilmiy jihatdan asoslab berildi. Maqola natijalari endokrin patologiyalarni erta tashxislash va kompleks davolashda nevrologik monitoringning ahamiyatini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari klinik amaliyot, endokrinologiya va nevrologiya sohalarida integrativ yondashuvni takomillashtirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
References
1. Ahmedov, A. (2021). Endokrinologiya asoslari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
2. Hojimuhamedov, M. (2022). Neyroendokrin tizim fiziologiyasi. Samarqand: Zarafshon.
3. Mirzayev, B. (2021). Qalqonsimon bez patologiyalari va nevrologik buzilishlar. Toshkent Tibbiyot Akademiyasi Axboroti, 4(2), 55–61.
4. Nader, N. (2018). Neuroendocrine interactions in metabolic diseases. Journal of Neuroendocrinology, 30(4), 1–12.
5. Norton, A. (2019). Thyroid hormones and brain development. Neurology Review, 27(6), 210–219.
6. Po‘latov, R. (2020). Diabetik ensefalopatiyaning klinik xususiyatlari. Nevrologiya va Psixiatriya Jurnali, 3(1), 22–29.
7. Sapolsky, R. M. (2017). Stress and the brain: Individual variability and the inverted-U. Nature Neuroscience, 20(10), 1344–1346.
8. Sherwood, L. (2019). Human Physiology: From Cells to Systems. Boston: Cengage Learning.
9. Smith, T. J. (2021). Neuroinflammation in endocrine disorders. Brain Research Bulletin, 174, 85–96.
10. Toirov, Q. (2023). Neyrodegenerativ kasalliklarda gormonal omillar. Buxoro Tibbiyot Jurnali, 5(3), 71–79.
11. Yusupov, A. (2022). Qandli diabetda markaziy asab tizimi o‘zgarishlari. Endokrinologiya Axborotnomasi, 6(2), 44–52.
12. Zokirova, D. (2021). Neyroendokrinologiyada zamonaviy yondashuvlar. Ilmiy Tadqiqotlar Axboroti, 8(1), 90–98.
O‘zbekiston Respublikasi, Andijon viloyati, Shahrixon tumani
(+998) 945668868