O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA YOD TANQISLIGI HOLATLARI VA ENDEMIK BUQOQ TARQALISHI VA PROFILAKTIKASI

Abstract

Yod tanqisligi kasalliklari – patologik holat bo‘lib, qalqonsimon bezning disfunksiyasi bilan bog‘liq holda organizmda yodning yetarli darajada iste’mol qilinmasligi bilan bog‘liq jarayon hisoblanadi. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining turli hududlarida yod tanqisligi holatlari (YTH) va endemik buqoq kasalligining hozirgi epidemiologik holatini tahlil qilish, kasallik rivojlanishiga ta’sir etuvchi etiopatogenetik omillarni o‘rganish hamda mavjud profilaktika choralarining samaradorligini baholash maqsad qilingan. Tadqiqot davomida O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi, JSST va UNICEFning so‘nggi o‘n yillikdagi statistik ma’lumotlari, shuningdek, mahalliy va xorijiy ilmiy adabiyotlar qiyosiy tahlil qilindi. Aholi orasida yod bilan ta’minlanganlik darajasini aniqlashda median urinariya va qalqonsimon bez ultratovush tekshiruvi (UTT) ko‘rsatkichlaridan foydalanildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonning geografik joylashuvi va biogeokimyoviy xususiyatlari aholi orasida yod tanqisligining yuqori darajada saqlanib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, Farg‘ona vodiysi va janubiy viloyatlarda endemik buqoqning tarqalishi 40–60% oralig‘ida qayd etilgan. Homilador ayollar va maktab yoshidagi bolalar eng yuqori xavf guruhi bo‘lib, ularda median urinariya ko‘rsatkichlari xalqaro me’yorlardan past ekanligi aniqlandi. Shuningdek, profilaktika jarayonida osh tuzining sifatsiz yodlanishi va atrof-muhitdagi "strumogen" omillarning ta’siri asosiy to‘siqlar sifatida qayd etildi. O‘zbekistonda yod tanqisligini bartaraf etish uchun faqatgina osh tuzini yodlash strategiyasi yetarli emasligi ma’lum bo‘ldi. Kelajakda un va non mahsulotlarini majburiy yodlash (fortifikatsiya), aholining tibbiy madaniyatini oshirish va yod preparatlari bilan guruhli profilaktikani tizimli yo‘lga qo‘yish millat genofondini asrashning asosiy omili hisoblanadi.